پيشدرآمد
در شمارۀ پيش گفته شد كه ايذه را ميتوان خوزستان سبز ناميد.
منطقهاي كه در آن جنگل، برف و طبيعتـي شگرف و متفاوت از سايـر نقاط استان در آن يافت ميشود.
به واسطه شرايط آب وهوايي در اين منطقه، حدود 180 هزار هكتار جنگل طبيعي وجود دارد كه اين ميزان، بزرگترين مساحت مناطق جنگلي در خوزستان است. در اين شماره بيشتر در اين باب خواهيم گفت.
امّا پيش از آن بايد دانست كه گذشته از زيباييهاي كمنظير طبيعي در اين اقليم، آثار باستاني متعدّدي هم در اين سرزمين تمدّنخيز وجود دارد؛ كه در شمارۀ پيشين به مجسمۀ سوسن، قلعه تل، قلعه ديزه وراز، قلعه ارك و روستاي شمي اشاره رفت و اينك مابقي آثار باستاني ايذه و ديگر جاذبههاي اين شهر باستاني...
نقش حونگ اژدل يا اژدر
در 15 كيلومتري شمال ايذه در شرق خونگ اژدر، قطعه سنگي بسيار عظيم قرار دارد كه بر روي آن نقش مهرداد اول يا دوم اشكاني حجاري شده كه بر اسبي سوار است و كبوتري حلقه قدرت را همراه نامهاي به او تقديم ميكند و افرادي (روحي) به حضورش بار يافتهاند.
بردنبشته ايذه
در راه ايذه به پيون پس از طي يك كيلومتر، در كف دره برد نبشته، قطعه سنگ نامنظمي به وسيله حجاران زبردستي حجاري شده است و نقشهاي بسيار زيبا و زنده و پرتحركي بر سطوح آنها حك شده است. نقشهاي اين سنگنبشته عبارت است از مردي بلند قد با گيسوان گشاده و انبوه با كلاهگرد بـيكنگره و شمشير به دست
در سمت راست اين نقش، سواري حجاري شده است. در سمت چپ نيز نقشچند انسان حجاريشده به چشم ميخورد.
نقوش كول فره
كتيبه كول فره در انتهاي دشت ايذه قرار دارد. در اين اثر، نقوش بديع و حيرتانگيزي از صورتهاي شاه، فرمانروا، زن، مرد، اسرا و جانوراني چون گاو، گاوميش و گوسفند حجاري شدهاند.
نقـوش ايـن كتيبه در حال نيايش و احتـرام و حمل هـدايا و تقـديس ربالنـوع يا اميــر ديــده ميشوند.
اين اثر به دوران حكومت ايلام (قبل از ميلاد) مـربـوط است و از آثار بسيـار مهـم باستـاني استانمان به شمار ميرود.
كتيبه هاني
در كناره شمال شرقي، كوههايي كه جلگه مال اميـر به آنها محـدود مـيشـود، نقوش بـرجستـه كتيبههايي به خط ايلامي ديده ميشود كه اكثر آنها به نام پادشاهاني به نام «هاني» پسر «تاهيهي» موسوم ميباشد.
هاني حاكـم محلـي ايـذه بــود كـه در زمـان ايلاميـان به نام «آيامپير» يا «آياتم» مشهور شده است.
ايذه، شهر كوهسارهاي سرسبز
جاذبههاي طبيعي و چشمنواز ايذه فراوان و شگفتانگيزاند. اغلب اين جاذبههاي طبيعي به دليل بكر ماندن و متفاوت بودن از طبيعت غالب نقاط خوزستان براي هر خوزستاني و هر گردشگري كه بـه آن پـاي مـيگـذارد، اعجابآور و روحنواز است.
به عنوان مثال، «تاراز» اين كوه نيمهجنگلي كه در دهستان سوسن و در شصت و هفت كيلومتري شمال غربي ايذه واقع شده، داراي سرچشمههاي بديع و زيبايي است.
تلگه نيز ديگر كوه نيمه جنگلي دهستان سوسن است كه در بيست و هشت كيلومتري شمال شرقي ايذه واقع شده و حدود سه هزار و پنجاه متر ارتفاع دارد. كوه تورك هم جزو دهستان سوسن شهرستان ايذه است. اين كوه، ارتفاع سه هزار و سيصد و نوزده متري دارد و سرچشمه رودخانـههاي آب بازافت و لب است.
كوههاي سرسبز ايذه تمامي ندارد! كوه جنگلي دوتو در دهستان هپرو، در پنجاه و هشت كيلومتـري جنـوب شـرقـي ايـذه واقـع شـده است.
ارتفاع اين كوه حدود سه هزار و صد و هفتاد متـر است. در دامنـه غـربـي اين كوه، درياچه كوچي در ميان دو كوه كله و دوتو قرار دارد و آب از زمين و اطراف آن ميجوشد.
دامنههاي اين كوه از جنگل پوشيده شده و جزو كوهستان مونگشت از كوهستان بزرگ زاگرس به شمار ميرود. كوه بعدي، كوه كله در دهستان هپرو است كه در پنجاه و نه كيلومتري جنوب شرقي ايذه واقع شده است. ارتفاع اين كوه حدود سه هزار و دهمتر است. در دامنه غربي اين كوه چشمهاي است كه آب آن در يك دريـاچـه كـوچك جمـع ميگردد.
كوه كله هم جزو كوهستان مونگشت از كوهستان بزرگ زاگرس به شمار ميرود و دامنههاي آن از جنگل پوشيده شده است.
اما بالاخره، كوهستان مونگشت، مركب از انبوه كوهها و كوهسارهاي زيبا و سرسبز، در شهرستانهاي لردگان و ايذه قرار دارد.
بلندترين قله اين كوهستان، سه هزار و ششصد و سيزده متر ارتفاع دارد كه در 55 كيلومتري جنوب شرقي ايذه واقع شده است.
رودخانههاي هلايجان، آب زردك، صيدون از دامنههاي غربي، ليراب و سمه از دامنه جنوبي، خرسان و كارون از دامنههاي شرقي اين كوهستان سرچشمه ميگيرند.
بخـش عظيمــي از ايــن كــوهستــان را جنـگـلهاي نسبتــاً انـبــوه پــوشانيده و در انتــهاي آن دريـاچــهاي به نام «بـوندان» ايجاد شده است.
اما زيباييهاي طبيعي ايذه به كوهها و كوهسارهاي خرم آن ختم نميشود. غار اشكفت سلمان، نمونة ديگري از جاذبههاي طبيعي ايذه است.
غار سلمان در فاصله سه كيلومتري جنوب غربي شهر ايـذه كنونـي، در انتهاي درهاي واقع شده است.
اشكفت سلمان محوطهاي وسيع است كه در درون صخره طبيعي كوه به صورت سرپناهي با آثار آبرفتي و يك چشمه آب شيرين گوارا (كه از درون غاري كوچك و باريك بيرون ميآيد) تشكيل ميشود.
وجود اين همه زيبايي، يكجا، هر اهل سفري را به شوق ميآورد تا بار سفر به اين شهر زيبا با طبيعت بكرش را ببندد. مردم مهماننواز و غيور اين خطّه، ميزبانان شايستهاي براي مسافران اين شهر هستند.